سردارججوخان درگزی 10
قرارداد معاوضه فیروزه با حصار
قصبه فیروزه از مناطق ییلاقی و خوش آب و هوای بخش شیروان ، قوچان بود و پنج کیلومتر باغ و آبادی داشت. این قصبه در دامنه کوه گولیل قرار دارد . به علت خوش آب و هوا بودن و اینکه دولت روسیه در نظر داشت برای ییلاق پادگان نظامی ترکمنستان محلی مناسب داشته باشد ، که قصبه فیروزه از هر نظر مناسب بود لذا بنا به اصرار دولت روسیه به آنان واگذارودرعوض قسمت مخروبه روستای حصار لطف آباد به اضافه قطعه زمینی محاذی قلعه عباس آباد در ساحل راست رود ارس آذربایجان به ایران واگذار گردید ، متن قرار داد تعویض چنین است :
متن قرار داد
چون اعلیحضرت شاهنشاه ایران و اعلیحضرت امپراطور و صاحب اختیارکل ممالک روسیه مایل هستند که بعضی مسائل راجع به سرحد بین دولتین را اصلاح نموده و بدین جهت اتحاد حاصله ای مابین را مستحکم نمایند . معهذا برای حصول موافقتی درمسائل مذکور، وکلای مختار خود را به تفصیل ذیل معین داشتند .
از طرف اعلیحضرت شاهنشاه ایران ، میرزا علی اصغر خان امین السلطان صدر اعظم ، و از طرف اعلیحضرت صاحب اختیار کل ممالک روسیه ، کنیسه پریوه اوژن بوت زف وزیر مختار در دربار اعلیحضرت شاهنشاه ایران ، وکلای مزبوره فصول ذیل را مقرر داشته و امضاء نمودند :
فصل اول - اعلیحضرت شاهنشاه ایران از طرف خود و از طرف وراث خود قریه سرحدی فیروزه و تمامی محلی که واقع است ما بین سرحد مقرره 1881 م و خطی که از کوه کناره به طرف « دره ببر » ممتد است به اعلیحضرت امپراطور کل ممالک روسیه واگذار می کند ، حدودی که راجع به این محل در فصل اول قرار داد1881 م ( 1299 – ه . ق آخال ) ذکر شده است به موجب این فصل متروک و سایر فصول قرار داد 1881 م بقوه خود باقی خواهد ماند .
فصل دوم – درعوض زمینی که درفصل اول مذکور منتقل به روسیه شده است ، اعلیحضرت امپراطور وصاحب اختیارممالک روسیه از طرف خود و از طرف وراث خود نقاط ذیل را به اعلیحضرت شاهنشاه ایران واگذار می کند .
اولا – قطعه زمینی که در ساحل راست رودخانه ارس و محاذی قلعه قدیم عباس آباد واقع وبه موجب فصل چهارم عهد نامه منعقده در ترکمانچای مورخه فوریه 1828 م به دولت روسیه واگذار شده بود .
ثانیا – ده حصار با قطعه زمینی که مابین سرحد حالیه و خط ذیل واقع است ، این خط از محل تقاطع سر حد حالیه یا نهر حصار وشیلگان شروع شده ، ساحل راست نهر مزبور را متابعت نموده و شرق ده حصار را دور زده و پس از تقاطع با نهر مزبور به طرف جنوب غربی ممتد و به گودی می رسد ، که دو ورستی آسیاب حصار واقع است ، پس از آن خط سرحد به طرف جنوب حرکت کرده و به محلی خواهد آمد که رودبار زنگانلی چای سر حد حالیه را قطع می نماید .
فصل سوم – چون به واسطه واگذار نمودن اراضی عباس آباد به ایران حدود سر حدی که راجع به این محل در فصل چهارم عهد نامه ترکمان چای مقرر است متروک می شود ، معهذا در عوض آن به موجب این قرار داد مقرر است که خط سر حد بین دولتین از شرور الی گدار« یدی بلوک » هم به آن طرف خط سر حدی از قراری است که در فصل مزبور ذکر شده است ، سایر فصول عهد نامه ترکمان چای به اعتبار خود باقی خواهد ماند . فصل چهارم – از طرف دولتین کمیسر مامور خواهد شد که حدود اراضی فیروزه و حصار را در محل و ازروی صحت معین کرده و اراضی مزبوره را تحویل داده و تحویل گرفته و علامات سرحدی را نصب نمایند ، برای تحویل دادن و تحویل گرفتن اراضی عباس آباد از جانب طرفین نیز کمیسر معین خواهد شد ، معذالک از تاریخ مبادله تصدیق نامجات این قرارداد سه قطعه اراضی مزبور منتقل و طرفین حق تصرف فوری آنرا خواهند داشت .
فصل پنجم – از نقطه معینه در 9 دسامبر 1881 م به طرف مشرق سر حد بین متصرفات روسیه و ایران از قرار تفصیل ذیل است :
از بابا دورمز ، خط سرحدی قلل جبال زیرکوه را متابعت نموده ، در سمت جنوب شرقی به طرف قریه خیرآباد،متوجه شده ونرسیده به این قریه در کنار چپ دره درون کلیار ممتد ، و پس از آن در شمال قریه که به قلعه میر است به ساحل راست رود درون کلیار می گذرد ، چون به اینجا رسید ، خط سرحد از وسط کوکلان کلخان و شور قلعه عبور کرده به سمت شمال متوجه شده ، مغرب و شمال لطف آباد و نیز جنوب ده کوران را دور می زند ، و پس از آن در سمت جنوب شرقی به طرف ده شیلگان کشیده ، ده چغور عقیل ( آغول ) را در شرق گذارده و شمال و مشرق شیلگان را دور می زند ، از این جا به سمت جنوب حرکت و از وسط قراء شیلگان و مگنلی تا بلندی های خوشا تپه ممتد و مشرق قریه حصار را بدین طور دور می زند ، که اول ساحل نهر حصار شیلگان را متابعت می کند و بعد به ساحل چپ نهر مذکور رسیده و به سمت جنوب غربی الی گودالی بزرگ امتداد می یابد ، بعد از وصول به این محل در سمت جنوب الی رودبار و زنگانلی چای رفته و نیم فرسخ بالاتر از قریه گزگان از رود مزبور گذشته به سمت مشرق جنوبی متوجه می شود ، و از محلی که جنوب تر از تمام قراء اتک است عبور و تا مخرج کوه ها از دره تجن امتداد می یابد ، پس از آن خط سرحدی در سمت شرق به دره تجن متوجه شده و قدری جنوب تر از خرابه های قلات کشور قلعه به مجرای تجن متصل می شود و از آنجا بستر تجن را الی ذوالفقار که اول نقطه متصرفات افغانستان است متابعت می کند ، پس از تحویل دادن و تحویل گرفتن اراضی فیروزه و حصار، دولتین کمیسر معین خواهد کرد که خط سرحد را در محل و ازروی دقت معین نموده و نصب علایم نمایند .
فصل ششم – از روز مبادله این قرارداد نامه الی مدت یکسال دولتین ایران و روس حق خواهند داشت که سکنه دهات فیروزه و حصاررا که معاوضه کرده اند به خاک یکدیگر مهاجرت دهند و دولتین متعهد میشوند که درنقاطی که به موجب این عهد نامه معاوضه شده است ، قلاع و استحکامات بنا کنند و در فیروزه و حصار ترکمن ننشانند .
فصل هفتم – قراردادی که در 1884 م درخصوص تقسیم خاک و آب ما بین رعایای سرحدی مملکتین به توسط مامورین دولتین داده شده است ، به موجب این قرارداد تایید می شود ، مگر شرایط مراجعه به فیروزه و حصارکه مابین دولتین معاوضه شده است،زیرا ممکن است تغییر آن صورت لزوم پیداکند .
فصل هشتم–این قراردادرااعلیحضرت شاهنشاه ایران واعلیحضرت امپراطور صاحب اختیار کل ممالک روسیه امضاء خواهند نمود، و تصدیق نامجات در تهران در ظرف چهار ماه از تاریخ امضاء آن و حتی الامکان زودتر مبادله خواهد شد .
علیهذا وکلای طرفین این قرار داد را امضاء کرده و به مهر خود ممهور داشتند ، نخستین در تهران ، بتاریخ 27 مه 1892 م مطابق با 23 ذی قعده 1310 ه . ق . به موجب دستخط اعلیحضرت شاهنشاه ایران ، میرزا علی اصغر امین السلطان صدر اعظم امضاء توتزف .
فرمان ناصرالدین شاه به محمد علیخان حاکم درگز برای تحویل گرفتن حصار
مهر ناصرالدين شاه قاجار ، عمده الامراء العظام
فدوي دولت جاويد ارتسام محمد علي خان بيگلر بيگي حاكم در جز بعنايت خاطر خطر
همايون شاهنشاهي مباهي بوده بداند ، بموجب عقد عهدنامه مقدسه فيما بين اين دولت
جاويد مدت و دولت بهيه روسيه ، آبادي فيروزه و واقعه در سرحد قوچان با آبادي حصار
واقعه در سرحد در جزء با يك قطعه زمين نيم دايره در مقابل عباس آباد واقعه در سرحد
آذربايجان كه واگذار به دولت ايران شده مبادله و مقرر گرديد ، كه اهالي فيروزه
بداخله خاك خراسان نقل و آبادي فيروزه بمأمورين دولت بهيه روسيه تسليم و بلافاصله
آن قطعه زمين و آبادي حصار بمأمورين اين دولت عليه تسليم شود ، و بعد از آن مأمورين
طرفين از بابا دورمز تا هريرود و از آنجا تا ذوالفقار شروع به نصب علامات سرحديه
بكنند ، لهذا جناب جلالت نصاب امير الامراء انعظام چاكر دولت جاويد ارتسام محمد
صادق خان امين نظام امير تومان بسمت رياست كميسيون دولت عليه معين و مأمور شده است
كه بخراسان عزيمت كرده موافق دستور العمل كه با وتسليم شده فقرات مأموريت خود را
بانجام برساند
. بنابراين بصدور اين خطاب متطاب امر و مقرر مي
فرمائيم ، كه بعد از آنكه امين نظام آبادي حصار را از مأمورين دولت بهيه روسيه
تحويل گرفت با نعمده الامراء تحويل مي دهد ، آبادي حصار را تحويل گرفته و در نصب
علامات سرحديه خاك حكومت خود از لازمه تقويت و جديت و همراهي با كميسيون دولت عليه
فرو گذار نكند ، كه اسباب معطلي كميسيون نشده ، و اين مأموريت را در خاك حكومت آن
دولتخواه بخوبي بانجام برساند ، و حسب المقرر مرتب داشته در عهده شناسد ،شهر وني
حجه 1310 هـ . ق
شوروی فيروزه را به ايران ميستور می دارد .
پس از انقلاب روسيه و تشكيل دولت شوروی قرار دادی
بين دولتين ايران و شوروي ، در تاريخ 8 اسفند 1299(26 فوريه 1921 – م ) به امضاء
رسيد و ضمن آن دولت شوروي بعضي از قرارداد هاي استعماری دولت تزاری روسيه را كه با
دولت ايران داشت لغو نمود ، از جمله جزاير آشوراده و ساير جزاير ساحل درياي خزر در
گرگان را كه در تصرف داشت به ايران واگذار نمود ، و در فصل سوم اين قرارداد موافقت
نمود كه قصيه فيروزه را نيز به ايران مستمرد نمايد ، متن آن چنين است :
« … همچنين قريه فيروزه را با اراضي مجاور آن كه
مطابق قرارداد 28 مي 1893 – م از طرف ايران به روسيه انتقال داده شده است به ايران مسترد مي دارد .
ولی هيچگاه اين قسمت از قرارداد به اجرا در نيامد
و قصبه فيروزه با اراضی و املاك تابعه به ايران مسترد نشد.
منابع و مآخذ
ایران در دوره سلطنت قاجار،علی اصغر شمیم . اترکنامه ، رمضانعلی شاکری . اسناد سیاسی دوران قاجاریه ، ابراهیم صفایی . تاریخ نهضتهای دینی سیاسی معاصر،علی اصغرحلبی . تاریخ پرنس ارفع، رضا ارفع الدوله. تاریخ روابط ایران و انگلیس،محمود محمود . تاریخ خراسان ، قاسم تهرانی . تاریخ مجلات و جراید ایران ، محمد صدرهاشمی . تاریخ ادبیات ، براون . تاریخ روابط خارجی ایران ،هوشنگ مهدوی . تقویم تاریخ خراسان ، غلامرضا جلالی . تاریخ و جغرافیای شهر مشهد ، محمدرضا قصابیان . تاریخ بیداری ایرانیان ،ناظم الاسلام كرمانی . تاریخ ایران ، سایکس . تاریخ روضه الصفای ناصری،رضا قلی خان هدایت . تاریخ رجال قاجار ایران ، مهدی بامداد . جغرافیای تاریخی قوچان ، رمضانعلی شاکری . حرکت تاریخی کرد به خراسان ، کلیم الله توحدی . خاوران ، ابوالفضل قاسمی . جغرافیای تاریخی درگز، محمدرضا فیض آبادی . دشت اتک از دیدگاه مورخان ، احمد نوغانی . دانشوران خراسان ، ریاضی. رهبران مشروطه ، ابراهیم صفایی. روس انگلیس در ایران ، فیروز کاظم زاده. رهبران مشروطه ، ابراهیم صفایی . سرزمین و مردم قوچان ، محمد جابانی . سخنوران ایران در عصر حاضر ، محمد اسحق . شرح حال رجال ایران ، مهدی بامداد . فرهنگ فارسی ، محمد معین . کتاب آبی ، وزارت خارجه انگلیس . لغتنامه دهخدا ، علی اکبر دهخدا . مجله پیام نوین ، انجمن روابط ایران و شوروی . منتخب التواریخ ، محمد هاشم خراسانی . مروری بر زندگانی صیدعلیخان درگزی، علی کریمیان مجموعه عهد نامه های تاریخی ایران ، وحید مازندرانی . نامه دانشوران ، ابوالفضل ساوه ای . وقایع خاور ایران ، سید علی میرنیا .